Bốn pháp đem lại hạnh phúc đời này
Ở thị trấn Kakkarapatta xứ Koliya, ông Dīghajāṇu (“đầu gối dài”), còn gọi Byagghapajja, xin Đức Phật dạy pháp cho người tại gia. Ngài dạy:
| Pháp | Trong kinh |
|---|---|
| Tháo vát uṭṭhānasampadā | Làm nghề gì — nông, buôn, chăn nuôi, làm việc cho vua… — cũng thiện xảo, không biết mệt, biết cách tự làm và điều khiển người khác làm |
| Phòng hộ ārakkhasampadā | Giữ gìn tài sản làm ra đúng pháp, để không bị vua, trộm, lửa, nước, kẻ thừa tự xấu lấy mất |
| Bạn lành kalyāṇamittatā | Gần người có tín, giới, thí, tuệ, và học theo họ |
| Sống thăng bằng samajīvitā | Biết tiền vào, tiền ra; không quá phung phí, không quá bỏn xẻn (Phần 2) |
Bốn pháp này đã được tóm qua ở Quy y · Bài 3 (ân đức Thiên Nhân Sư); bài này đi vào chi tiết.
Sống thăng bằng — cái cân và hồ nước
Người sống thăng bằng nghĩ: “Đây là tiền nhập của ta, sau khi trừ đi tiền xuất, còn lại như vậy” — như người cầm cân biết thêm bao nhiêu thì cân nặng xuống, bớt bao nhiêu thì cân bổng lên.
Người ta nói: “Người này ăn tài sản như ăn trái sung” — rung cây cho trái rụng đầy, ăn vài trái, bỏ phí phần lớn.
Người ta nói: “Người này sẽ chết như người chết đói.”
Đức Phật còn ví tài sản như một hồ nước lớn có bốn cửa vào, bốn cửa ra:
| Bốn cửa ra (đóng lại) | Bốn cửa vào (mở ra) |
|---|---|
| Say đắm sắc dục ngoài vợ chồng | Không say đắm sắc dục |
| Say đắm rượu chè | Không say đắm rượu chè |
| Say đắm cờ bạc | Không say đắm cờ bạc |
| Bạn bè, thân hữu, giao du với kẻ ác | Bạn bè, thân hữu, giao du với người thiện |
Bốn cửa ra ở đây là một bản rút gọn của sáu đường hao tài trong DN 31. Hai bài kinh, hai người nghe khác nhau, cùng một chẩn đoán: tài sản không mất vì thiếu thu nhập trước tiên, mà vì các cửa rò rỉ.
Bốn pháp đem lại hạnh phúc đời sau
| Bộ bốn này xuất hiện ở | Để làm gì |
|---|---|
| AN 2.33 | Trả ơn cha mẹ cho đủ |
| AN 4.55 | Vợ chồng gặp lại nhau đời sau |
| AN 8.54 | Hạnh phúc đời sau cho người tại gia |
| AN 4.61 (Phần 4) | Đạt bốn điều mong ước khó được |
Tín – giới – thí – tuệ là “bộ bốn của người tại gia”, lặp lại trong rất nhiều bài kinh Đức Phật dạy gia chủ. So với bảy Thánh tài, bộ bốn này là phần cốt lõi; tàm, quý, văn là phần hỗ trợ.
“Đây chính là tám pháp, Bậc tín chủ tìm cầu, Bậc chân thật tuyên bố, Đưa đến lạc hai đời, Hạnh phúc cho hiện tại, Và an lạc tương lai.” (AN 8.54, kệ kết — HT. Thích Minh Châu dịch)
Bốn điều khó được ở đời
Với ông Anāthapiṇḍika, Đức Phật kể bốn điều “khả lạc, khả hỷ, khả ý, khó được ở đời” — bốn điều mà người tại gia nào cũng mong:
Con đường đạt bốn điều ấy lại là tín, giới, thí, tuệ. Riêng trí tuệ, kinh giải thích rất thực tế:
“Sống với tâm bị dục tham chinh phục, làm việc không nên làm, không làm việc nên làm… vị ấy rời khỏi danh tiếng và an lạc.” Thánh đệ tử biết dục tham, sân hận, hôn trầm thụy miên, trạo hối, nghi là uế nhiễm của tâm và từ bỏ chúng — “đây gọi là đầy đủ trí tuệ”. (AN 4.61, HT. Thích Minh Châu dịch)
Năm uế nhiễm này chính là năm pháp chướng ngại (triền cái) đã gặp ở Thiền · Bài 2. Với người tại gia, chúng không chỉ cản thiền định mà còn làm hỏng việc làm ăn: tham thì làm liều, sân thì đổ vỡ, uể oải thì bỏ bê, lo lắng thì sai sót, nghi ngờ thì lỡ thời.
Dùng tài sản “đúng chỗ”
Tài sản làm ra đúng pháp được dùng vào bốn việc (AN 4.61; AN 5.41 tách thành năm lý do):
| # | Việc làm với tài sản |
|---|---|
| 1 | Làm cho mình, cha mẹ, vợ con, người làm công, bạn bè được an lạc |
| 2 | Phòng tai họa từ lửa, nước, vua, trộm, kẻ thừa tự thù nghịch |
| 3 | Làm năm lễ hiến cúng (Pāḷi: pañcabali) |
| 4 | Cúng dường các sa-môn sống nhẫn nhục, nhu hòa, tự điều phục — cúng dường “đưa đến thiên giới” |
“Hiến cúng cho vua” là nộp thuế đúng phép; “cho vong linh” là làm phước hồi hướng cho thân quyến đã khuất.
Với người Phật tử, hiến cúng chư thiên là chia phước, hồi hướng — không giết hại sinh vật để tế lễ (Bài 7).
Người dùng tài sản như vậy, khi tài sản tăng trưởng thì không hối hận, khi tài sản hoại diệt cũng không hối hận: “Các tài sản do những lý do để gầy dựng, ta đã gầy dựng chúng” — cả hai phương diện đều không hối hận. (AN 5.41 Trở Thành Giàu)
Tích lũy như con ong, chia làm bốn phần
Hình ảnh con ong gợi lại Pháp Cú 49: ong hút mật mà không làm hại sắc hương của hoa — làm ra của cải mà không làm hại ai. Ụ mối cao lên từng chút một — tích lũy đều đặn, không mong giàu nhanh.
Tỷ lệ trong kinh dành cho một gia chủ buôn bán thời xưa. Người làm công ăn lương hôm nay có thể giữ tinh thần: một phần cho đời sống, một phần đầu tư vào nghề và việc học, một phần để dành khi ốm đau, thất nghiệp — và phước bố thí nằm trong phần đời sống, không đợi “dư mới cho”.
Bốn niềm vui của người tại gia
| Niềm vui | Người ấy nghĩ |
|---|---|
| Có tài sản | “Ta có tài sản thâu hoạch đúng pháp” |
| Dùng tài sản | “Ta thọ hưởng tài sản ấy và làm các việc phước đức” |
| Không mắc nợ | “Ta không mắc nợ ai một điều gì, ít hay nhiều” |
| Không phạm lỗi | “Ta thành tựu thân hành, khẩu hành, ý hành không phạm tội” |
Ba niềm vui đầu cộng lại không bằng một phần mười sáu niềm vui thứ tư. Người giàu mà làm ác thì không có niềm vui lớn nhất; người nghèo mà giữ giới trong sạch thì có. Đây là chỗ Thánh tài vượt hẳn tài sản thế gian.
“Do mồ hôi đổ ra, đúng pháp”
Câu này lặp lại gần như trong mọi bài kinh về tài sản. Năm chữ, năm điều kiện của chánh mạng cho người tại gia:
Năm nghề buôn bán người cư sĩ không nên làm — buôn khí giới, buôn người, buôn thịt, buôn rượu, buôn thuốc độc (AN 5.177) — đã học ở Giới · Bài 8. Ngoài năm nghề ấy, nghề nào làm bằng sức mình, không lừa dối, không hại người là nghề chân chánh.
| Lời kinh | Một việc làm hôm nay |
|---|---|
| Tháo vát, thiện xảo | Học thêm một kỹ năng cho nghề |
| Phòng hộ | Quỹ dự phòng; giữ giấy tờ, tài khoản cẩn thận |
| Biết tiền nhập, tiền xuất | Ghi chép thu chi hằng tháng |
| Lạc không mắc nợ | Không vay để tiêu xài; trả nợ đúng hẹn |
| Năm lễ hiến cúng | Giúp bà con, đãi khách, hồi hướng ông bà, nộp thuế, chia phước chư thiên |
Của cải thành phước
Có của rồi vẫn phải sống giữa người đời — khi được khen, khi bị chê, khi được, khi mất. Bài 6 học bốn nhiếp pháp, tám pháp thế gian, và hai bài kinh nổi tiếng: Kinh Hạnh Phúc và Kinh Suy Đồi.
Thẻ ghi nhớ, bài tập & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Bài tập · 52 câu, 6 dạng
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Kể bốn pháp đem lại hạnh phúc đời này.
Đầy đủ sự tháo vát, đầy đủ phòng hộ, làm bạn với thiện, sống thăng bằng điều hòa.
2Hồ nước có bốn cửa ra nào cần đóng lại?
Say đắm sắc dục, say đắm rượu chè, say đắm cờ bạc, giao du với kẻ ác.
3Năm lễ hiến cúng gồm những gì?
Cho bà con, cho khách, cho vong linh quá khứ, cho vua (nộp thuế), cho chư thiên.
4Kinh DN 31 dạy chia tài sản thế nào?
Một phần an hưởng, hai phần dành cho công việc làm ăn, một phần để dành phòng hoạn nạn.
5Niềm vui nào lớn nhất trong bốn niềm vui của người tại gia?
Lạc không phạm lỗi (thân, khẩu, ý không phạm tội); ba lạc kia cộng lại không bằng một phần mười sáu của nó.
Tài liệu tham khảo
- Kinh điển: Tăng Chi Bộ — Dīghajāṇu (AN 8.54), Bốn Nghiệp Công Đức (AN 4.61), Không Nợ (AN 4.62), Trở Thành Giàu (AN 5.41), Người Buôn Bán (AN 5.177); Trường Bộ — Kinh Giáo Thọ Thi-ca-la-việt (DN 31) — HT. Thích Minh Châu dịch (SuttaCentral).
- Chú giải Tăng Chi Bộ và Trường Bộ — ý nghĩa năm lễ hiến cúng; hình ảnh con ong và ụ mối.
Ghi chú: phần ứng dụng về ngân sách gia đình chỉ là gợi ý theo tinh thần lời kinh, không phải lời khuyên tài chính cá nhân.