Vì sao học nghiệp và quả của nghiệp?
Ba chủ đề trước đã đi từ Tam Bảo, quy y đến giữ giới. Sách nói người giữ giới trong sạch cần có đức tin nơi Tam Bảo và tin nghiệp và quả của nghiệp — vì vậy Quyển IV dành trọn cho đề tài này.
Sách giải: thiện nghiệp, ác nghiệp ta đã tạo là của riêng ta, không chung với ai. Chúng được lưu giữ trong dòng tâm sinh diệt liên tục từ kiếp này sang kiếp khác, không mất một mảy may. Của cải, nhà cửa, đến cả thân này cũng không hẳn là của ta — chỉ có nghiệp theo ta mãi. Ta chủ động chọn tạo hay không tạo nghiệp; nhưng khi nghiệp đã tạo có cơ hội cho quả, ta bị động thừa hưởng, không khước từ được.
Một giới hạn cần biết. Đức Phật dạy bốn điều không thể nghĩ bàn (acinteyya): Phật giới của chư Phật, thiền giới của người ngồi thiền, quả dị thục của nghiệp, và thế giới. Ai cố suy đoán đến tận cùng thì “có thể đi đến cuồng loạn và thống khổ” (AN 4.77, HT. Thích Minh Châu dịch). Chỉ trí tuệ của Đức Phật mới thấy rõ trọn vẹn nghiệp của mọi chúng sinh. Học nghiệp là để biết cách sống, không phải để đoán số phận người khác.
Phú hộ Todeyya — giàu mà không cho
Ở kinh thành Sāvatthī có phú hộ Todeyya, của cải đến 87 koṭi (870 triệu), nổi tiếng keo kiệt. Ông sống cùng thời với Đức Phật Gotama mà chưa từng cúng dường dù chỉ một muỗng cháo, một vá cơm.
Con trai ông là công tử Subha rất thương con chó: cậu ăn gì nó ăn nấy, còn được bồng lên nằm trên giường sang trọng. Cậu không hề biết đó là cha mình — cậu tin cha đã tái sinh làm Phạm thiên.
Tâm cuối cùng lúc lâm chung quan trọng đến mức nào sẽ học kỹ ở Bài 4 và Bài 6. Ở đây chỉ cần thấy: giàu có không tự đem lại an lạc đời sau; điều theo ta là nghiệp — kể cả tâm bám víu vào của cải.
“Này Todeyya!” — và kho báu chôn giấu
Canh chót đêm ấy, sau khi xả đại bi định, Đức Phật xem xét chúng sinh nên tế độ và thấy con chó trong nhà công tử Subha.
Đức Phật đi khất thực, đứng trước nhà Subha. Con chó chạy ra sủa. Ngài gọi: “Này Todeyya! Ngươi không biết thân phận làm kiếp chó mà còn sủa Như Lai; kiếp sau ngươi còn phải tái sinh trong đại địa ngục Avīci.” Con chó khổ tâm, cúi đầu chạy vào nằm đống tro cạnh bếp; không ai bồng nó lên giường được nữa.
Nghe gia nhân kể, cậu nghĩ: cha ta làm Phạm thiên, làm gì có con chó tên Todeyya! Cậu đến chùa Jetavana định trách Đức Phật. Đức Phật xác nhận sự việc, rồi hỏi: cha con chôn giấu của báu ở đâu, có nói cho con biết không?
Đức Phật bảo: về nhà cho con chó ăn cơm nấu sữa tươi với nước mía, bồng nó lên giường; khi nó vừa ngủ, vỗ về hỏi chỗ chôn của báu. Subha nghĩ: có thật thì ta được của, không thật thì ta trở lại trách Sa-môn Gotama.
Con chó nhảy xuống giường, chạy đến một chỗ, lấy chân cào. Subha đào lên được thỏi vàng giá 100 ngàn kahāpana, đôi dép vàng giá 100 ngàn kahāpana và nhiều báu vật khác. Cậu phát sinh đức tin nơi Đức Phật — bậc thấy rõ điều người khác không thấy.
Mười bốn câu hỏi của công tử Subha
Subha trở lại Jetavana, đảnh lễ và hỏi: do nhân gì, duyên gì mà giữa loài người với nhau lại thấy có người thấp hèn, có người cao quý? Cậu nêu bảy cặp — tức mười bốn hạng người:
Đức Phật trả lời trước bằng một câu vắn tắt:
Subha thưa chưa hiểu được ý rộng của lời vắn tắt, xin Ngài giảng giải. Đức Phật dạy: “Hãy nghe và suy nghiệm kỹ, Ta sẽ nói” — rồi lần lượt giải thích từng cặp (Phần 6 – 7).
Năm hình ảnh về nghiệp
Câu vắn tắt có năm chữ ghép với kamma. Bản kinh HT. Minh Châu và bản dịch trong sách diễn đạt khác nhau, nhưng cùng một ý:
“Nghiệp phân chia” (vibhajati) chúng sinh thành thấp hèn (hīna) hay cao quý (paṇīta). Tên kinh Cūḷakammavibhaṅga nghĩa là “bài kinh nhỏ phân tích nghiệp” — có một bài kinh lớn cùng tên mà ta học ở Bài 2.
Ba cặp đầu — tuổi thọ, bệnh tật, dung sắc
| Cặp | Nghiệp dẫn đến quả thấp | Nghiệp dẫn đến quả cao |
|---|---|---|
| 1. Tuổi thọ | Sát sinh, tàn nhẫn, tay lấm máu, không thương xót chúng sinh → đoản thọ | Từ bỏ sát sinh, bỏ trượng bỏ kiếm, biết tàm quý, có lòng từ → trường thọ |
| 2. Bệnh tật | Hay não hại chúng sinh bằng tay, cục đất, gậy, đao → nhiều bệnh | Không não hại chúng sinh → ít bệnh |
| 3. Dung sắc | Phẫn nộ, bị nói một chút đã bất bình, sân hận, chống đối → xấu sắc | Không phẫn nộ, dầu bị nói nhiều cũng không sân hận → đẹp sắc |
Sách nhấn mạnh sự tương ứng: lấy đi mạng sống của người khác thì mạng mình ngắn; làm khổ thân người khác thì thân mình nhiều bệnh; để sân hận làm méo mó gương mặt thì kiếp sau dung sắc kém. Ngược lại, tâm từ — không sân — cho quả xinh đẹp, đáng chiêm ngưỡng.
Bốn cặp sau — quyền thế, tài sản, dòng dõi, trí tuệ
| Cặp | Nghiệp dẫn đến quả thấp | Nghiệp dẫn đến quả cao |
|---|---|---|
| 4. Quyền thế | Tật đố khi người khác được lợi, được tôn trọng, cúng dường → quyền thế nhỏ | Không tật đố, hoan hỷ với điều tốt của người → quyền thế lớn |
| 5. Tài sản | Không bố thí đồ ăn uống, y phục, xe cộ, hoa, hương, chỗ nằm, nhà cửa, đèn đuốc → tài sản nhỏ | Bố thí các thứ ấy đến Sa-môn, Bà-la-môn → tài sản lớn |
| 6. Dòng dõi | Ngạo nghễ, kiêu mạn: không đảnh lễ, không đứng dậy, không mời ngồi, không nhường đường người đáng kính → gia đình hạ liệt | Không quá mạn, biết đảnh lễ, đón rước, nhường chỗ, cúng dường → gia đình cao quý |
| 7. Trí tuệ | Gần Sa-môn, Bà-la-môn mà không hỏi → trí tuệ yếu kém | Gần bậc trí và thường hỏi → đầy đủ trí tuệ |
Những câu hỏi mà người trí nên đem đến hỏi bậc thiện trí:
Phú hộ Todeyya là tấm gương ngược của cặp thứ 5: giàu mà không cho. Còn cặp thứ 7 cho thấy trí tuệ không chỉ do học nhiều — mà do thói quen tìm đến người hiểu biết và hỏi về thiện ác. Bộ sách bạn đang học chính là một cách “hỏi bậc thiện trí”.
Hai lối đi sau khi chết — “nếu được sinh làm người…”
Mỗi câu trong kinh đều có cùng một khuôn: nghiệp ấy trước hết dẫn đến cõi ác (hay cõi thiện); nếu không, mà người ấy được trở lại làm người, thì chỗ nào sinh ra cũng mang dấu vết của nghiệp ấy.
Có cơ hội thì cho quả tái sinh trong bốn cõi ác (địa ngục, a-su-ra, ngạ quỷ, súc sinh). Nếu chưa có cơ hội, mà nhờ một thiện nghiệp khác được sinh làm người, thì ác nghiệp ấy cho quả trong đời sống: đoản thọ, nhiều bệnh, xấu sắc…
Có cơ hội thì cho quả tái sinh cõi trời dục giới. Nếu chưa, mà được sinh làm người, thì cho quả tốt trong đời sống: trường thọ, ít bệnh, đẹp sắc, giàu có, dòng dõi cao quý, trí tuệ.
Như vậy một đời người là sự đan xen của nhiều nghiệp: một thiện nghiệp cho quả tái sinh làm người, còn những nghiệp khác — thiện lẫn ác — cho quả trong suốt đời sống. Vì thế có người sinh làm người mà nhiều bệnh, có người nghèo mà trí tuệ. Phận sự khác nhau của các nghiệp sẽ học ở Bài 4 và Bài 5.
Nghe xong, Subha thưa: “Thật vi diệu thay! Như người dựng đứng lại những gì bị quăng ngã xuống, phơi bày những gì bị che kín…” rồi xin quy y Tam Bảo trọn đời (MN 135, HT. Thích Minh Châu dịch).
Nghiệp phân chia — không phải số phận, không phải thần linh
Tiểu kinh trả lời câu hỏi “vì sao người khác nhau” bằng bảy cặp nhân – quả rõ ràng. Nhưng đời thật phức tạp hơn: có người làm ác mà vẫn sinh cõi trời, có người làm thiện mà sinh cõi ác. Đại kinh Phân biệt nghiệp ở Bài 2 giải thích điều đó.
Thẻ ghi nhớ, bài tập & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Bài tập · 52 câu, 6 dạng
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Vì sao phú hộ Todeyya tái sinh làm con chó trong nhà mình?
Cả đời keo kiệt, không bố thí; lúc lâm chung tham tâm luyến tiếc của cải, nên ác nghiệp ấy cho quả tái sinh làm con chó ngay trong ngôi nhà có của cải của ông.
2Điều gì khiến công tử Subha từ giận dữ chuyển sang có đức tin?
Làm theo lời Đức Phật, con chó chỉ đúng chỗ người cha chôn của báu mà Subha không biết. Cậu thấy Đức Phật biết rõ điều người khác không biết, nên phát sinh đức tin và trở lại hỏi 14 câu.
3Hãy nói lại câu trả lời vắn tắt của Đức Phật bằng lời của bạn.
Nghiệp là của riêng mỗi chúng sinh; mỗi người thừa hưởng quả nghiệp mình làm; nghiệp sinh ra mình, đi theo mình như bà con, là chỗ mình nương tựa; chính nghiệp chia chúng sinh thành thấp hèn hay cao quý.
4Kể bốn cặp sau và nghiệp dẫn đến quả cao của mỗi cặp.
Quyền thế lớn: không tật đố. Tài sản lớn: bố thí. Gia đình cao quý: không ngã mạn, biết kính bậc đáng kính. Trí tuệ đầy đủ: gần bậc trí và thường hỏi về thiện – ác, nên làm – không nên làm.
5Vì sao kinh nói “nếu được sinh làm người…”? Điều đó cho thấy gì về một đời người?
Ác nghiệp trước hết có thể cho quả tái sinh cõi ác; nếu không, mà nhờ một thiện nghiệp khác được làm người, thì ác nghiệp ấy cho quả trong đời sống. Một đời người là sự đan xen: một nghiệp cho tái sinh, nhiều nghiệp khác cho quả suốt đời sống.
Tài liệu tham khảo
- Tỳ-khưu Hộ-Pháp, Nền-Tảng-Phật-Giáo, Quyển IV: Nghiệp và Quả của Nghiệp — Lời nói đầu (nghiệp là của riêng ta; bốn điều bất khả tư nghì); Phần I: Bài kinh dạy về nghiệp — tích công tử Subha, nội dung kinh Cūḷakammavibhaṅgasutta với 14 hạng người.
- Kinh điển: Tiểu kinh Nghiệp phân biệt (MN 135); Sự Kiện Cần Phải Quan Sát (AN 5.57); Không Thể Nghĩ Được (AN 4.77).
- Bản dịch HT. Thích Minh Châu và bản Pāḷi: SuttaCentral.
Ghi chú: tích phú hộ Todeyya theo sách (dựa vào Chú giải); bản kinh chỉ ghi Subha là “Todeyyaputta” — con của Todeyya. Câu năm hình ảnh được sách dịch “nghiệp là của riêng, là người thừa hưởng, là nhân sinh ra, là bà con thân quyến, là nơi nương nhờ”; trang dùng lời HT. Minh Châu khi trích kinh.