Ba Ngôi Cao Cả (Tiyagga)
Trước khi gọi là “Tam Bảo” (ba ngôi báu), sách mở đầu bằng “Ba Ngôi Cao Cả” — tiyagga, ba điều cao cả nhất (agga). Căn cứ là lời Đức Phật trong kinh Aggappasāda (Tối thắng tịnh tín, Tăng Chi Bộ, chương Bốn pháp).
Cũng trong bài kinh ấy, Đức Phật nêu tiếp hai ngôi cao cả còn lại:
Cao cả nhất trong tất cả chúng sinh: Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác.
Trong các pháp hữu vi, Bát Chánh Đạo cao cả nhất. Trong cả hữu vi lẫn vô vi, Niết-bàn cao cả nhất.
Trong mọi đoàn thể, nhóm hội, chư Thánh Tăng — Thánh thanh văn đệ tử của Đức Phật — cao cả nhất.
Ghi nhớ một câu: Đức Phật là bậc tìm ra và chỉ dạy con đường; Đức Pháp là con đường và đích đến; Đức Tăng là những bậc đã đi trên con đường ấy và chứng đạt.
Đức Phật (Buddha)
Chữ Buddha nghĩa là gì? Chú giải định nghĩa ngắn gọn: Buddhā'ti catusaccasambodhena Buddhā — gọi là Buddha vì giác ngộ Tứ Thánh đế, chứng đắc 4 Thánh đạo, 4 Thánh quả và Niết-bàn.
Đức Phật Gotama là bậc tự mình chứng ngộ Tứ Thánh đế không thầy chỉ dạy, diệt tận mọi phiền não, mọi tham ái không còn dư sót, đặc biệt diệt được cả tiền khiên tật (vāsanā — thói quen huân tập từ nhiều đời), trở thành bậc A-la-hán đầu tiên trong toàn cõi chúng sinh. Ngài có khả năng chế định ngôn ngữ để thuyết pháp, giúp chúng sinh có duyên lành cùng chứng ngộ theo Ngài.
Ba bậc “giác ngộ”
Theo Chú giải Udāna, người giác ngộ Tứ Thánh đế có 3 bậc. Cả ba đều là A-la-hán, đều diệt tận phiền não — điểm khác nằm ở cách giác ngộ và khả năng giáo hóa:
| Tiêu chí | Phật Chánh Đẳng Giác Sammāsambuddha | Phật Độc Giác Paccekabuddha | Thánh Thanh văn giác Sāvakabuddha |
|---|---|---|---|
| Tự giác ngộ, không thầy | ✓ | ✓ | ✗ nghe pháp mới chứng |
| Thuyết pháp cho người khác chứng ngộ | ✓ | ✗ | ✓ (theo lời Phật) |
| Pháp hạnh ba-la-mật cần đủ | 30 (hạ · trung · thượng) | 20 (hạ · trung) | 10 (bậc hạ) |
| Xuất hiện | Mỗi thời chỉ một vị | Thời không có Phật; có thể nhiều vị cùng lúc | Trong thời có Phật pháp |
| Ví dụ | Đức Phật Gotama | — (ví như người câm mộng lành, không nói ra được) | Ngài Sāriputta, Moggallāna… |
Thời gian và cách tu ba-la-mật của mỗi bậc, ba hạng Bồ-tát (trí tuệ · đức tin · tinh tấn siêu việt): xem Bài 2 · Ba bậc giác ngộ & con đường Ba-la-mật.
Đức Pháp (Dhamma)
Đức Pháp là chánh pháp Đức Phật đã thuyết giảng, giúp chúng sinh có phước duyên hiểu rõ, thực hành đúng, đem lại lợi ích – tiến hóa – an lạc trong kiếp này, các kiếp sau, và đặc biệt có khả năng giải thoát khổ tử sinh luân hồi.
10 chánh pháp
Sách gom Đức Pháp thành 10 chánh pháp: 1 Pháp học + 9 Pháp siêu tam giới.
Vì sao Pháp học được tính chung với 9 pháp siêu tam giới? Vì không học thì không biết đường để hành, không hành thì không có thành (chứng đạo quả). Ba tầng Pháp học – Pháp hành – Pháp thành được học kỹ ở Bài 8.
Đối chiếu: “Pháp cao cả nhất” trong kinh và 10 chánh pháp trong sách
| Kinh Aggappasāda nói | Thuộc phần nào trong 10 chánh pháp? |
|---|---|
| Trong pháp hữu vi, Bát Chánh Đạo cao cả nhất | Bát Chánh Đạo siêu thế hợp trong 4 Thánh đạo, 4 Thánh quả; còn Bát Chánh Đạo được giảng dạy là nội dung của Pháp học và là con đường của Pháp hành. |
| Trong cả hữu vi và vô vi, Niết-bàn cao cả nhất | Niết-bàn — pháp vô vi duy nhất trong 10 chánh pháp. |
Đức Tăng (Saṃgha)
Đức Tăng là chư Thánh thanh văn đệ tử của Đức Phật: đã lắng nghe chánh pháp, thực hành đúng theo chánh pháp, chứng ngộ Tứ Thánh đế theo Đức Phật (không phải tự mình như Đức Phật).
Bốn đôi – tám bậc
Mỗi tầng giác ngộ có một sát-na đạo và quả tương xứng đi liền ngay sau, nên tính theo tâm siêu tam giới có 4 đôi = 8 bậc Thánh:
Tính theo người thì có 4 bậc Thánh nhân (ariyapuggala): Nhập lưu (sotāpanna), Nhất lai (sakadāgāmī), Bất lai (anāgāmī), A-la-hán (arahanta).
Mỗi bậc đoạn trừ những gì? — hai cách trình bày
Sách của Tỳ-khưu Hộ-Pháp trình bày theo 10 phiền não (cách của Vi Diệu Pháp). Trong Kinh tạng thường gặp cách nói theo 10 kiết sử. Đặt cạnh nhau để không bị lẫn:
| Bậc Thánh | Theo 10 phiền não (sách) | Theo 10 kiết sử (Kinh tạng) |
|---|---|---|
| Nhập lưu | Diệt tận tà kiến, hoài nghi | Đoạn thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ |
| Nhất lai | Diệt sân loại thô | Làm cho tham, sân, si giảm mỏng |
| Bất lai | Diệt tận sân vi tế | Đoạn dục ái và sân (năm hạ phần kiết sử) |
| A-la-hán | Diệt tận 7 phiền não còn lại: tham, si, ngã mạn, buồn chán (hôn trầm), phóng tâm, không hổ thẹn, không ghê sợ tội lỗi | Đoạn sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh (năm thượng phần kiết sử) |
Hai cách nói không mâu thuẫn: “phiền não” là các tâm sở ô nhiễm làm tâm nóng nảy, còn “kiết sử” là những sợi dây trói chúng sinh vào luân hồi — cùng một tiến trình, nhìn từ hai góc. Người mới học chỉ cần nhớ: Nhập lưu dứt tà kiến và hoài nghi; Bất lai dứt sân; A-la-hán dứt sạch tất cả.
Bậc nào chứng được tầng nào tùy năng lực ba-la-mật đã tích lũy và 5 pháp chủ (indriya): tín, tấn, niệm, định, tuệ. Nhưng khi đã là A-la-hán thì sự giải thoát khổ luân hồi giống nhau cả thảy.
Ngoài Thánh Tăng còn có phàm Tăng (chư Tỳ-khưu chưa chứng Thánh), đại diện và giữ gìn Tăng đoàn. Phân biệt Thánh Tăng – phàm Tăng, 8 cách thọ cụ túc giới: Bài 9.
“Bảo” là gì? (Ratana)
Bảo hay báu (ratana) là những gì quý báu, đáng hài lòng, đáng hoan hỷ, đáng tôn trọng nhất. Vì sao Phật, Pháp, Tăng được gọi là “báu” — và báu hơn mọi châu báu thế gian?
Bậc thang chọn báu của vua Bimbisāra
Chú giải kinh Dhātuvibhaṅga (Trung Bộ 140) kể: vua Bimbisāra xứ Magadha muốn gửi món quà quý nhất cho người bạn thân là vua Pukkusāti ở Takkasīlā. Nhà vua suy xét từng bậc, mỗi bậc giữ lại thứ cao quý hơn:
Sách nhấn mạnh tỉ lệ: ân đức của 100.000 bậc Thánh hữu học không bằng một bậc Vô học; của 100.000 bậc A-la-hán thanh văn không bằng một Đức Phật Độc Giác… và của 100.000 Đức Phật Độc Giác không bằng một Đức Phật Chánh Đẳng Giác. Vì thế vua Bimbisāra chọn Ân đức Phật – Pháp – Tăng khắc lên tấm vàng làm món quà — câu chuyện được kể đầy đủ ở Bài 10.
Năm đức tính quý báu của mỗi ngôi
Phật, Pháp, Tăng được suy tôn là Phật bảo, Pháp bảo, Tăng bảo vì mỗi ngôi có đủ 5 đức tính quý báu và cao thượng — cũng là 5 nghĩa của chữ ratana.
Ma trận 5 đức tính × 3 ngôi báu
| Đức tính | Phật bảo | Pháp bảo | Tăng bảo |
|---|---|---|---|
| 1. Đáng tôn kính | 32 tướng tốt, 80 tướng phụ; diệt tận phiền não và tiền khiên tật — vua chúa, sa-môn, chư thiên đều đảnh lễ | Chính chư Phật quá khứ, hiện tại, vị lai cũng tôn kính Pháp; đệ tử phải học Pháp làm nền tảng | Giới – định – tuệ – giải thoát – giải thoát tri kiến; gìn giữ chánh pháp qua bao thế hệ |
| 2. Vô giá | 9 ân đức không thể định giá; phú hộ Jotika bỏ lâu đài ngọc, Jaṭila bỏ núi vàng để xuất gia | 6 ân đức Pháp đem lợi ích cả kiếp này lẫn vô số kiếp sau, và giải thoát | Phước điền vô thượng: cúng dường ít mà quả lớn — quả cõi người, cõi trời, Niết-bàn |
| 3. Vô thượng | Không ai trong mười ngàn thế giới có 5 đức (giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến) trọn vẹn như Ngài | Lời dạy chỉ đường giải thoát; 9 pháp siêu thế đưa đến 4 bậc Thánh | Chư vị đã thành 4 bậc Thánh cao thượng |
| 4. Khó gặp | Có khi trải qua cả một a-tăng-kỳ đại kiếp không có Phật ra đời (suññakappa) | Chỉ xuất hiện khi có Phật; sau 5.000 năm sẽ mai một | Chỉ có khi có Phật và Pháp; sau 5.000 năm không còn ai biết đến |
| 5. Nơi nương nhờ của người có phước duyên | Người quy y được ắt đã gieo duyên với chư Phật quá khứ | Thánh nhân nương cả học – hành – thành; phàm nhân nương Pháp học và Pháp hành | Ai quy y Phật, Pháp thì cũng quy y Tăng |
So sánh: châu báu thế gian và Tam Bảo
| Điểm so sánh | Châu báu thế gian | Tam Bảo |
|---|---|---|
| Giá trị | Định giá được, dù đắt đến đâu | Vô giá |
| Lợi ích | Làm chủ nhân vui trong kiếp hiện tại | Lợi ích, tiến hóa, an lạc kiếp này và nhiều kiếp sau; đưa đến giải thoát |
| Ai có được? | Người giàu sang phú quý | Người có phước duyên, giàu hay nghèo đều có thể |
| Khi mất đi | Có thể bị mất, bị cướp, hư hoại | Đức tin và trí tuệ nơi Tam Bảo là “tài sản” không ai lấy được |
Ngày Tam Bảo trọn vẹn xuất hiện
Đức Phật thành đạo rồi, Phật bảo đã có. Ngài thuyết bài kinh đầu tiên, Pháp bảo hiện ra. Nhưng Tăng bảo chỉ có khi có người đầu tiên chứng ngộ theo Đức Phật. Điều đó xảy ra vào ngày rằm tháng sáu (Āsāḷha), tại Isipatana, chỗ Vườn Nai.
Đức Phật thuyết cho nhóm năm vị: Koṇḍañña, Vappa, Bhaddiya, Mahānāma, Assaji. Ngài Koṇḍañña chứng ngộ, thành bậc Nhập lưu đầu tiên; Đức Phật thốt lên “Aññāsi vata bho Koṇḍañño!” — từ đó Ngài có tên Aññāsikoṇḍañña.
Ngài xin xuất gia; Đức Phật đưa tay phải gọi “Ehi bhikkhu!” — Ngài thành tỳ-khưu với đủ 8 vật dụng. Tam Bảo trọn vẹn đầu tiên xuất hiện trên thế gian.
Đức Phật tiếp tục chỉ dạy; lần lượt Ngài Vappa, Bhaddiya, Mahānāma, Assaji chứng Nhập lưu và thọ tỳ-khưu cũng theo cách “Ehi bhikkhu”. Các vị luân phiên đi khất thực nuôi nhau.
Nghe xong, cả năm vị chứng A-la-hán. Ngoài Đức Phật, trên thế gian đã có 5 vị Thánh A-ra-hán thanh văn đệ tử.
Về tên tháng: “tháng sáu” là tháng âm lịch theo cách tính của Phật giáo Nam tông (tháng Āsāḷha), thường rơi vào khoảng tháng 7 dương lịch. Ngày rằm tháng này vì thế cũng là ngày kỷ niệm Chuyển Pháp Luân và ngày Tăng bảo ra đời.
Tam Bảo — nền tảng của cả con đường
Vì sao bộ sách Nền-Tảng-Phật-Giáo bắt đầu bằng Tam Bảo? Vì mọi thiện pháp về sau — giữ giới, hiểu nghiệp, làm phước, bồi bổ ba-la-mật, tu thiền — đều cần một chỗ dựa đúng: biết đúng Tam Bảo, kính Tam Bảo, rồi nương tựa Tam Bảo.
Nương tựa Tam Bảo đúng nghĩa
Kinh Pháp Cú cho thấy quy y Tam Bảo không chỉ là một nghi lễ: người quy y đúng nghĩa là người dùng trí tuệ thấy Tứ Thánh đế.
- Mỗi ngày: tụng hoặc niệm ba câu ân đức Phật – Pháp – Tăng (xem Bài 10) — tâm hoan hỷ, an tịnh, đó là đề mục thiền “tùy niệm Tam Bảo”.
- Khi gặp khó: nhớ “báu” thật sự không nằm ở của cải bên ngoài; điều không ai lấy mất được là đức tin và trí tuệ nơi Tam Bảo.
- Với người thân: chia sẻ hiểu biết đúng về Tam Bảo là món quà quý nhất — như vua Bimbisāra gửi Pháp cho bạn (Bài 10).
Tóm lại trong một sơ đồ
Đức Phật là bậc tự giác ngộ và chỉ đường; Đức Pháp là con đường và Niết-bàn; Đức Tăng là các bậc đã đi đến. Ba ngôi được gọi là “báu” vì đủ 5 đức tính mà không châu báu nào trong ba cõi sánh bằng.
Thẻ ghi nhớ, trắc nghiệm & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Bài tập · 52 câu, 6 dạng
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Theo kinh Aggappasāda, Đức Phật, Đức Pháp, Đức Tăng mỗi ngôi “cao cả nhất” trong phạm vi nào?
Phật cao cả nhất trong tất cả chúng sinh; Bát Chánh Đạo cao cả nhất trong pháp hữu vi và Niết-bàn cao cả nhất trong cả hữu vi lẫn vô vi; chư Thánh Tăng cao cả nhất trong mọi đoàn thể, nhóm hội.
2Phân biệt Phật Chánh Đẳng Giác, Phật Độc Giác và Thánh Thanh văn giác.
Cả ba đều giác ngộ Tứ Thánh đế, thành A-la-hán. Chánh Đẳng Giác: tự giác ngộ không thầy, diệt cả tiền khiên tật, thuyết pháp độ chúng sinh, cần 30 ba-la-mật. Độc Giác: tự giác ngộ nhưng không chế định ngôn ngữ thuyết pháp, cần 20 ba-la-mật. Thanh văn giác: nghe pháp từ Phật hoặc đệ tử Phật rồi chứng ngộ, có thể giảng lại, cần 10 ba-la-mật bậc hạ.
310 chánh pháp gồm những gì?
Pháp học (lời dạy trong Tam tạng và Chú giải) + 9 Pháp siêu tam giới: 4 Thánh đạo, 4 Thánh quả, Niết-bàn.
4Kể 5 đức tính khiến Phật, Pháp, Tăng được gọi là “báu”, cho một ví dụ cho mỗi ngôi.
Làm phát sinh tâm tôn kính; vô giá; vô thượng; khó được nghe, khó được thấy; là nơi nương nhờ của chúng sinh có phước duyên. Ví dụ “khó gặp”: có những a-tăng-kỳ đại kiếp không Phật ra đời (Phật bảo); Pháp chỉ có khi có Phật và sẽ mai một sau 5.000 năm (Pháp bảo); Tăng chỉ có khi có Phật và Pháp (Tăng bảo).
5Tam Bảo trọn vẹn xuất hiện lần đầu khi nào? Vì sao không phải ngay khi Đức Phật thành đạo?
Rằm tháng sáu (Āsāḷha), khi Ngài Koṇḍañña nghe kinh Chuyển Pháp Luân, chứng Nhập lưu và được Đức Phật gọi “Ehi bhikkhu”. Khi mới thành đạo chỉ có Phật bảo; Pháp bảo hiện ra khi Ngài thuyết pháp; Tăng bảo chỉ có khi có người chứng ngộ theo Đức Phật và thành tỳ-khưu.
Tài liệu tham khảo
- Tỳ-khưu Hộ-Pháp (Dhammarakkhita Bhikkhu, Aggamahāpaṇḍita), Nền-Tảng-Phật-Giáo, Quyển I: Tam-Bảo, NXB Tôn Giáo 2017 (tái bản lần 2) — Chương I: Ba Ngôi Cao Cả (Đức Phật, Đức Pháp, Đức Tăng; Phật Độc Giác; Thanh văn giác; Tam Bảo trọn vẹn); Chương II: Tam-Bảo (ý nghĩa Ratana, 5 đức tính).
- Kinh điển: Kinh Aggappasāda (AN 4.34); Tăng Chi Bộ, chương Một pháp (AN 1.170); Kinh Chuyển Pháp Luân (SN 56.11); Kinh Châu Báu (Sn 2.1); Kinh Pháp Cú, kệ 182, 190 – 192 — HT. Thích Minh Châu dịch; Luật tạng, Đại phẩm.
- Chú giải: Udāna-aṭṭhakathā (ba hạng Buddha); Chú giải kinh Dhātuvibhaṅga (MN 140) — chuyện vua Bimbisāra chọn báu.
Ghi chú thuật ngữ: sách dùng “A-ra-hán” và “tỳ-khưu”; trang giữ nguyên, đồng thời ghi “A-la-hán”, “Tỷ-kheo” khi trích bản dịch HT. Minh Châu. Bảng “hai cách trình bày” ở Phần 4 do trang bổ sung để đối chiếu với Kinh tạng, không có trong sách.