Bốn loại chết
| Loại chết | Nghĩa | Làm đề mục? |
|---|---|---|
| Samucchedamaraṇa | Bậc A-la-hán tịch diệt Niết-bàn | Không — chỉ riêng bậc A-la-hán |
| Khaṇikamaraṇa | Sát-na diệt của mỗi danh pháp, sắc pháp | Không — quá vi tế |
| Sammutimaraṇa | “Chết” theo cách gọi: cây chết khô, xe chết máy | Không — không sinh động tâm |
| Jīvitindriyupacchedamaraṇa | Mạng căn bị cắt đứt — cái chết của mỗi kiếp | Có |
| Chết vì | Ngọn đèn tắt vì | Loại |
|---|---|---|
| Hết tuổi thọ | Hết tim, dầu còn | Đúng thời (kālamaraṇa) |
| Tận nghiệp hỗ trợ | Cạn dầu, tim còn | |
| Hết cả hai | Hết tim và cạn dầu | |
| Nghiệp khác cắt đứt (tai nạn…) | Gió thổi tắt hoặc đèn bể | Không đúng thời (akālamaraṇa) |
Niệm sự chết — sinh động tâm, không sinh sợ hãi
Hoặc: “Maraṇaṃ me bhavissati, jīvitindriyaṃ upacchijjissati” — “Sự chết sẽ đến với ta, mạng căn sẽ bị cắt đứt.” Niệm không phải khơi khơi, mà phải có như lý tác ý (yonisomanasikāra) để sinh động tâm (saṃvega).
| Thiếu như lý tác ý, nghĩ đến cái chết của… | Thì sinh |
|---|---|
| Người thân yêu | Thương tiếc, sầu não |
| Kẻ thù | Vui mừng |
| Người không thương không ghét | Thản nhiên |
| Chính mình | Sợ hãi, không dám niệm nữa |
Năm điều phàm nhân không thể biết.
Tử tâm của kiếp này và tái sinh tâm của kiếp sau chỉ cách nhau một sát-na. Hiểu vậy thì không sợ chết, mà không dám dể duôi, tinh tấn trong mọi thiện pháp. Đối tượng vi tế rộng lớn nên đề mục chỉ đến cận định.
Thân hành niệm — 32 thể trược trong thân
Kāyagatāsati = kāya (thân, nơi tập hợp 32 thể trược) + gatā + sati (niệm). Theo Visuddhimagga, đề mục này chỉ có trong Phật giáo; ngoài Đức Phật, không vị đạo sư nào dạy được.
| Nhóm | Thể trược |
|---|---|
| Tacapañcaka (5) | tóc, lông, móng, răng, da |
| Vakkapañcaka (5) | thịt, gân, xương, tủy, thận |
| Papphāsapañcaka (5) | tim, gan, màng phổi, bao tử, phổi |
| Mattaluṅgapañcaka (5) | ruột già, ruột non, vật thực mới, phẩn, óc |
| Medachakka (6) | mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ đặc |
| Muttachakka (6) | nước mắt, mỡ lỏng, nước miếng, nước mũi, nhớt khớp, nước tiểu |
Từ tóc đến óc.
Từ mật đến nước tiểu.
Bài tụng 32 thể trược “Atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco…” nằm trong phần quán bất tịnh của Kinh Đại Niệm Xứ. Kinh xưa ghép óc chung với tủy; về sau tách óc ra cho đủ 32.
Cách niệm 32 thể trược
Niệm bằng lời, niệm bằng tâm (hai điều chính); xét màu sắc, hình dáng, nơi sinh (trên, giữa, dưới), chỗ ở trong thân, giới hạn.
Theo tuần tự, không nhanh quá, không chậm quá, không phóng tâm, vượt khỏi tên gọi, bỏ dần thể không rõ, giữ một thể rõ nhất để chứng thiền, theo ba bài kinh Adhicitta, Sītibhāva, Bojjhaṅgakosalla.
Mỗi đoạn 15 ngày. 6 đoạn riêng và 5 đoạn gom chung, tất cả 11 đoạn × 15 ngày = 165 ngày (5 tháng 15 ngày) — nên sách nói đề mục này khó học, khó hành hơn các đề mục khác. Trong khi niệm, sơ thiền có thể phát sinh; nếu chưa, bỏ dần những thể hiện ít rõ, cuối cùng chỉ giữ một thể rõ nhất làm đối tượng để chứng thiền.
Kinh Adhicitta dạy quân bình ba trạng thái: định nhiều quá dễ lười; tinh tấn nhiều quá dễ phóng tâm; xả nhiều quá không chứng được thiền, đạo, quả.
Nhóm tacapañcaka trong lễ cạo tóc xuất gia
Năm thể đầu — tóc, lông, móng, răng, da — là đề mục thầy truyền cho người cạo tóc xuất gia sa-di, theo truyền thống từ xưa đến nay.
📜 Tích Ngài Sīvali — tóc rơi, đạo quả thành
Hoàng hậu Suppavāsā dòng Koliya mang thai Sīvali suốt bảy năm bảy ngày. Đến lúc sinh, bà khổ sở tưởng không qua khỏi, nhờ vua đến bạch Đức Thế Tôn. Đức Phật chúc: “Mong công chúa Suppavāsā được an lạc, không bệnh, sinh con an toàn.” Ngay lúc ấy hoàng tử ra đời dễ dàng.
Hoàng hậu thỉnh Đức Phật và chư Tăng thọ thực suốt bảy ngày. Ngày thứ bảy, Ngài Sāriputta hỏi hoàng tử có muốn xuất gia để thoát khổ không; hoàng tử thưa muốn, nếu cha mẹ cho phép, và hoàng hậu hoan hỷ đồng ý.
Trong lễ cạo tóc, Ngài Sāriputta dạy hoàng tử niệm “kesā, lomā, nakhā, dantā, taco” thuận rồi nghịch. Nắm tóc đầu tiên rơi, hoàng tử chứng Nhập lưu; nắm thứ hai, Nhất lai; nắm thứ ba, Bất lai; nắm tóc cuối cùng rơi xuống, Ngài thành bậc A-ra-hán.
Chú giải Sammohavinodanī: số tỳ-khưu, tỳ-khưu-ni, cận sự nam, cận sự nữ chứng A-la-hán nhờ đề mục này nhiều không kể xiết; ai thực hành đề mục này, dù là chư thiên hay loài người, cũng được gọi là “tỳ-khưu”. Sa-di Saṃkicca cũng chứng A-la-hán ngay khi cạo tóc xong, lúc mới 7 tuổi.
Niệm hơi thở vào, hơi thở ra
Ānāpānassati = āna + apāna + sati. Chú giải Kinh tạng: āna là thở vào (người thường thở vào trước); Chú giải Luật tạng: āna là thở ra (trẻ sơ sinh ra khỏi lòng mẹ thở ra trước). Đề mục này luôn sẵn có trong mình, không phải làm hay đi tìm.
| # | Năm pháp căn bản trong kinh |
|---|---|
| 1 | Chỉ có niệm hơi thở vào, chỉ có niệm hơi thở ra |
| 2 | Thở vào dài, ra dài — biết rõ dài |
| 3 | Thở vào ngắn, ra ngắn — biết rõ ngắn |
| 4 | Biết rõ đầu, giữa, cuối toàn hơi thở mà thở vào, thở ra |
| 5 | Làm hơi thở thô trở nên an tịnh vi tế mà thở vào, thở ra |
Bốn cách hành thiền định và ba nimitta
| Cách hành | Nghĩa |
|---|---|
| Gaṇanā | Đếm hơi thở theo sáu nhóm: 1→5, 1→6… đến 1→10; không dưới 5 (chật chội), không quá 10 (buông lỏng) |
| Anubandhanā | Theo dõi hơi thở liên tục trong từng nhóm |
| Phusanā | Biết chỗ xúc tại đầu lỗ mũi, cùng với hai cách trên |
| Ṭhapanā | Đặt định tâm vững chắc trong quang ảnh, thay cho việc đếm |
Như người đong lúa đếm chậm từng lon, để tâm biết rõ từng hơi.
Như người chăn bò đếm nhanh đàn bò chen ra cổng chuồng — khi đã không còn sót hơi nào.
Nimitta của niệm hơi thở mỗi người mỗi khác, không giống kasiṇa, nên phải gần thiền sư để trình pháp, tránh hoài nghi. Đề mục này dẫn đến đủ năm bậc thiền; cách lên từ nhị thiền đến ngũ thiền giống đề mục đất (Bài 2).
Bốn cách hành thiền tuệ và quả báu
Xả thiền ra, lấy chính bậc thiền làm đối tượng: các thọ lạc, xả trong chi thiền (niệm thọ); tâm thiền (niệm tâm); hơi thở là phong đại thuộc xúc (niệm pháp). Từ đó tuệ phân biệt danh sắc phát sinh, rồi tuần tự đến mười sáu tuệ — sẽ học ở Bài 10.
Biết trước tuổi thọ còn bao lâu, lúc nào sẽ tịch diệt Niết-bàn.
Biết được thời gian chết; sắc giới thiện nghiệp cho tái sinh cõi phạm thiên.
Đêm thành đạo, Đức Bồ-tát tu thiền định với đề mục niệm hơi thở, tuần tự chứng các bậc thiền rồi chứng tam minh — xem Chủ đề 1 · Bài 4.
Ba đề mục ngay trong thân
Sinh động tâm, bớt dể duôi. Đến cận định.
Thấy thân là 32 thể trược. Đến sơ thiền.
Luôn sẵn có. Đến năm bậc thiền.
Xong mười đề mục tùy niệm. Bài 5 học bốn vô lượng tâm từ, bi, hỷ, xả; đề mục vật thực, phân tích tứ đại, và bốn đề mục vô sắc.
Thẻ ghi nhớ, bài tập & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Bài tập · 52 câu, 6 dạng
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Vì sao ba loại chết kia không dùng làm đề mục?
Tịch diệt Niết-bàn chỉ riêng bậc A-la-hán; sát-na diệt quá vi tế; “chết” theo cách gọi (cây khô, xe chết máy) không làm sinh động tâm.
2Niệm sự chết thiếu như lý tác ý thì có hại gì?
Nghĩ đến người thân chết thì sầu, kẻ thù chết thì vui, người dưng thì thản nhiên, chính mình thì sợ hãi — không sinh động tâm.
3Kể sáu nhóm của 32 thể trược.
Tacapañcaka, vakkapañcaka, papphāsapañcaka, mattaluṅgapañcaka (mỗi nhóm 5), medachakka, muttachakka (mỗi nhóm 6).
4Thô ảnh và quang ảnh của niệm hơi thở khác nhau thế nào?
Thô ảnh như dây nước, làn khói, bông gòn, vòng hoa, còn chuyển động; quang ảnh như mặt trăng, mặt trời, vòng ngọc, trong sáng và bất động.
5Sau khi chứng thiền với hơi thở, chuyển sang thiền tuệ thế nào?
Xả thiền, lấy chi thiền (thọ), tâm thiền, hơi thở (phong đại) làm đối tượng tứ niệm xứ, thấy danh sắc, ba tướng, tuần tự đến đạo, quả.
Tài liệu tham khảo
- Tỳ-khưu Hộ-Pháp, Nền-Tảng-Phật-Giáo, Quyển IX: Pháp-Hành Thiền-Định — Maraṇānussati (4 loại chết, 5 điều không biết, kiếp tử sinh); Kāyagatāsati (32 thể trược, uggahakosalla, manasikārakosalla, tích Ngài Sīvali, Dabba, Saṃkicca); Ānāpānassati (5 pháp căn bản, 4 cách hành thiền định, 3 nimitta, 4 cách hành thiền tuệ, quả báu).
- Kinh điển: Trung Bộ, Kinh Niệm Xứ (MN 10); Pháp Cú 41 — HT. Thích Minh Châu dịch (SuttaCentral, budsas.org).
Ghi chú: phần lộ trình tâm cận tử và chi tiết từng ngày niệm 32 thể trược được lược bớt. Muốn thực hành niệm hơi thở hay thân hành niệm, sách khuyên nên thọ giáo vị thiền sư có kinh nghiệm.