Bốn vô lượng tâm — bốn phạm trú
Vô lượng tâm còn gọi là brahmavihāra — “phạm trú”: ai đang tu tâm vô lượng thì có thiện tâm như vị phạm thiên; cũng là “đời sống cao thượng của bậc cao thượng”.
| Đề mục | Chứng được | Vì |
|---|---|---|
| Từ · bi · hỷ | Sơ thiền đến tứ thiền | Luôn cần chi thiền lạc |
| Xả | Chỉ ngũ thiền | Cần chi xả và nhất tâm; chỉ tập sau khi đã có tứ thiền với từ, bi hoặc hỷ |
Rải tâm từ đến chúng sinh có giới hạn, nơi chốn có giới hạn thì chưa phải đề mục vô lượng tâm, không chứng thiền — nhưng vẫn có quả lớn: thân tâm an lạc, được chúng sinh thương mến, tái sinh cõi người hoặc cõi trời dục giới.
Tâm từ ba-la-mật, tâm xả ba-la-mật và 11 quả báu của tâm từ (AN 11.15) đã học ở Chủ đề 6 · Bài 10.
Tâm từ — thật và giả, và sáu hạng người
“Mejjati sinehatī’ti mettā” — thiện tâm thương yêu, mong điều an lành đến chúng sinh. Chi pháp: vô sân tâm sở (adosa); đối tượng: chúng sinh đáng yêu, đáng kính.
Thương yêu không chấp “cha tôi, con tôi, người thân của tôi”. Người ấy đi xa hay qua đời cũng không sinh thương tiếc khổ sầu.
Thương có chấp thủ — chi pháp là tham. Người thân xa cách hay mất thì khóc than. Vẫn có sức che chở, nhưng cản trở đạo quả.
Visuddhimagga kể con bò mẹ đang cho con bú trong rừng: người thợ săn phóng giáo, lưỡi giáo không trúng mà cắm xuống đất — nhờ sức thương con. Còn Trưởng lão Channa thương Đức Thế Tôn tha thiết, khi Phật còn tại thế tu không chứng; sau khi Phật nhập Niết-bàn, hết tham ái ấy, Ngài mới chứng A-la-hán.
| Không nên rải tâm từ trước tiên / không nên rải đến | Vì |
|---|---|
| Người mình không ưa | Không hài lòng |
| Người thương yêu nhiều | Thấy họ đang khổ thì mình lo âu |
| Người không thương không ghét | Không hài lòng |
| Kẻ thù | Dễ sinh sân |
| Người khác phái | Tâm từ không sinh mà tâm tham sinh |
| Người đã chết | Tâm từ, cận định, an định không sinh |
Cách rải tâm từ — từ chính mình đến kẻ thù
| Pāḷi | Nghĩa |
|---|---|
| Ahaṃ avero homi | Xin cho tôi không có oan trái |
| Ahaṃ abyāpajjo homi | Xin cho tôi không có khổ tâm |
| Ahaṃ anīgho homi | Xin cho tôi không có khổ thân |
| Ahaṃ sukhī attānaṃ pariharāmi | Xin cho tôi giữ gìn thân tâm an lạc |
Rải đến một người: “So avero hotu…”; đến nhiều người: “Te averā hontu… Sabbe sattā averā hontu…”.
Rải đến kẻ thù mà sân nổi lên thì suy xét: lời Phật “oán không diệt được oán, chỉ có không oán mới diệt được oán”; năm tai hại của người không nhẫn nại và năm lợi ích của người nhẫn nại; trong luân hồi vô thủy khó tìm ai chưa từng là cha, mẹ, anh, chị, con của mình. Vẫn sân thì tạm ngưng, quay lại rải từ đầu cho tâm từ mạnh lên.
Xóa ranh giới tâm từ — sīmāsambheda
📜 Ví dụ bọn cướp đòi một người
Hành giả đang ngồi cùng ba người: một người thương, một người dưng, một kẻ thù. Bọn cướp đến, buộc hành giả chỉ một người để chúng bắt đi giết tế thần.
Nếu hành giả chỉ kẻ thù, hay người dưng, hay cả người thương — tâm từ chưa xóa ranh giới. Ngay cả khi hành giả tự hiến mình để ba người kia được an toàn, tâm từ vẫn còn ranh giới. Chỉ khi tâm từ đồng đều với cả ba người và với chính mình, mới gọi là xóa ranh giới tâm từ.
Nimitta của tâm từ là nimitta gián tiếp: chỉ biết bằng tâm, không thấy bằng mắt, không chạm bằng thân.
| Tám điều về tâm từ | |
|---|---|
| Trạng thái | Thân, khẩu, ý đem lợi ích, an lạc đến chúng sinh |
| Phận sự | Làm cho chúng sinh được lợi ích, an lạc |
| Biểu hiện | Diệt tâm sân hận |
| Nguyên nhân gần | Chỉ thấy điều tốt của chúng sinh |
| Thành tựu · thất bại | Lắng dịu thù hận · sinh tham ái say mê |
| Thù gần · thù xa | Tham dục · sân hận |
Tâm bi, tâm hỷ, tâm xả
| Từ | Bi | Hỷ | Xả | |
|---|---|---|---|---|
| Đối tượng | Chúng sinh đáng yêu | Chúng sinh đang khổ | Chúng sinh đang an lạc | Chúng sinh không thương không ghét |
| Câu niệm | averā hontu… | dukkhā muccantu | yathā laddhasampattito mā vigacchantu | “chúng sinh có nghiệp là của riêng mình” |
| Nghĩa | không oan trái, an lạc | thoát khỏi khổ | đừng mất điều tốt đã có | trung dung |
| Diệt | thù hận | làm hại | ganh ghét | tham dục |
| Bậc thiền | 1–4 | 1–4 | 1–4 | chỉ bậc 5 |
Bi thật: thương người khổ, cứu được hay không cũng không lo âu sầu não. Bi giả: không cứu được thì nóng nảy, sầu não.
Xả thật: chi pháp trung dung tâm sở. Xả giả: thản nhiên vì si — gặp Tam bảo mà không biết tôn kính.
Cha mẹ có đủ bốn đức: con còn nhỏ — từ nuôi dạy; con ốm đau — bi chăm sóc; con thành đạt — hỷ vui mừng; con hư không nghe lời khuyên — chỉ còn xả: “Tất cả chúng sinh có nghiệp là của riêng mình.”
Xả vô lượng đặt tâm trung dung với mọi chúng sinh, không liên quan đến từ, bi, hỷ. Xả ba-la-mật đặt tâm trung dung với người đối xử tốt lẫn người đối xử xấu với mình.
Vật thực đáng nhờm — āhāre paṭikūlasaññā
Chi pháp: tưởng tâm sở. Hành giả ở nơi thanh vắng suy tưởng về vật thực bằng mười cách:
Đối tượng là vật thực thật (chân nghĩa pháp), nên chỉ có đề mục ban đầu, không có thô ảnh, quang ảnh.
Diệt được tham ái trong vị (rasataṇhā); vẫn dùng vật thực, nhưng chỉ để nuôi mạng tu tập.
Visuddhimagga ví người dùng vật thực với tâm ấy như người lữ hành cùng đường giữa sa mạc, buộc phải ăn chỉ để sống mà vượt qua, hoàn toàn không ham thích mùi vị.
Phân tích tứ đại — catudhātuvavatthāna
Chi pháp: trí tuệ tâm sở. Phân tích thân này để thấy rõ chỉ có đất, nước, lửa, gió — không phải ta, người, nam, nữ, chúng sinh.
| Đại | Trạng thái | Trong thân |
|---|---|---|
| Địa — pathavī | Cứng, mềm | 20 pháp: tóc… óc |
| Thủy — āpo | Chảy, đông đặc | 12 pháp: mật… nước tiểu |
| Hỏa — tejo | Nóng, lạnh | 4 pháp: làm ấm, làm nóng sốt, làm già, tiêu hóa |
| Phong — vāyo | Căng phồng, di chuyển | 6 pháp: gió đi lên, đi xuống, trong bụng, trong ruột, khắp thân, hơi thở |
Phân tích gọn theo bốn đại.
Phân tích chi tiết 42 pháp; mỗi pháp gồm 8 sắc không tách rời: đất, nước, lửa, gió, màu, mùi, vị, chất bổ.
Cũng như vật thực, đề mục tứ đại chỉ có đề mục ban đầu và đến cận định. Nhưng vì đối tượng là chân nghĩa pháp, đây cũng là đối tượng thiền tuệ: thấy sắc tứ đại sinh diệt, thấy ba tướng, có thể dẫn đến Thánh đạo, Thánh quả.
Bốn đề mục vô sắc
Chỉ tập sau khi đã chứng ngũ thiền sắc giới (ví dụ với kasiṇa đất). Mỗi đề mục dẫn đến một bậc thiền vô sắc; cả bốn bậc đều có hai chi thiền: xả và nhất tâm.
| Bậc thiền vô sắc | Đề mục | Niệm tưởng |
|---|---|---|
| Không vô biên xứ | Hư không chế định — bỏ quang ảnh kasiṇa | “Ākāso ananto” — hư không vô biên |
| Thức vô biên xứ | Tâm thiền không vô biên xứ | “Viññāṇaṃ anantaṃ” — thức vô biên |
| Vô sở hữu xứ | Sự không còn của tâm thiền thứ nhất | “Natthi kiñci” — không còn gì cả |
| Phi tưởng phi phi tưởng xứ | Tâm thiền vô sở hữu xứ | “Santametaṃ paṇītametaṃ” — vắng lặng thay, vi tế thay |
Hành giả thấy lỗi của sắc thân — bệnh tật, đói khát, tranh giành — nên nhàm chán sắc, mong cõi vô sắc chỉ có tâm.
Không chê sắc thân, chỉ thấy định vô sắc mạnh hơn, vi tế hơn — để luyện thần thông, hoặc (bậc Bất lai, A-la-hán) nhập diệt thọ tưởng.
Trọn bốn mươi đề mục
| Đạt đến | Đề mục | Số |
|---|---|---|
| Chỉ cận định | 8 tùy niệm (trừ thân hành niệm, hơi thở) + vật thực + tứ đại | 10 |
| Chỉ sơ thiền | 10 bất tịnh + thân hành niệm | 11 |
| Sơ đến tứ thiền | Từ, bi, hỷ | 3 |
| Chỉ ngũ thiền | Xả | 1 |
| Đủ năm bậc sắc giới | 10 kasiṇa + hơi thở | 11 |
| Mỗi đề mục một bậc vô sắc | 4 vô sắc | 4 |
Bài 6 học đề mục nào hợp với tính nết nào (sáu tính hành giả), cách phân loại bốn mươi đề mục, năm phép thần thông và quả của thiền định.
Thẻ ghi nhớ, bài tập & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Bài tập · 52 câu, 6 dạng
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Vì sao từ, bi, hỷ chỉ đến tứ thiền còn xả chỉ đến ngũ thiền?
Từ, bi, hỷ luôn cần chi thiền lạc, mà ngũ thiền thay lạc bằng xả; tâm xả cần chi xả nên không thể là bốn bậc thấp.
2Tâm từ thật khác tâm từ giả thế nào?
Từ thật là vô sân, không chấp “người của tôi”, người ấy đi hay mất không sầu khổ. Từ giả là tham ái, chấp thủ, mất thì khóc than, cản trở đạo quả.
3Vì sao tự hiến mình cho bọn cướp vẫn chưa xóa ranh giới tâm từ?
Vì vẫn còn phân biệt mình với người; xóa ranh giới là tâm từ đồng đều với cả mình và ba hạng người.
4Vì sao đề mục vật thực và tứ đại chỉ đến cận định?
Vì đối tượng là chân nghĩa pháp, chỉ có đề mục ban đầu, không có thô ảnh và quang ảnh.
5Kể bốn bậc thiền vô sắc và câu niệm của mỗi bậc.
Không vô biên xứ “Ākāso ananto”; thức vô biên xứ “Viññāṇaṃ anantaṃ”; vô sở hữu xứ “Natthi kiñci”; phi tưởng phi phi tưởng xứ “Santametaṃ paṇītametaṃ”.
Tài liệu tham khảo
- Tỳ-khưu Hộ-Pháp, Nền-Tảng-Phật-Giáo, Quyển IX: Pháp-Hành Thiền-Định — Đề mục tứ vô lượng tâm (tâm từ, bi, hỷ, xả: định nghĩa, sáu hạng người, cách rải, sīmāsambheda, ba nimitta, tám điều, quả báu; nhận xét về tứ vô lượng tâm); đề mục vật thực đáng nhờm; đề mục phân tích tứ đại; bốn đề mục vô sắc.
- Kinh điển: Tương Ưng Bộ, Kinh Mallikā (SN 3.8), HT. Thích Minh Châu dịch (SuttaCentral).
Ghi chú: phần mười cách suy tưởng vật thực và ví dụ về người lữ hành trong sa mạc (Visuddhimagga) đã được viết nhẹ lại, lược những chi tiết nặng nề. Lộ trình tâm chứng thiền vô sắc được lược bớt.