Ba pháp hành — tuần tự và đồng thời
Giới: tránh 3 thân ác, 4 khẩu ác, giữ thân khẩu trong sạch. Định: người tam nhân nương giới tu thiền, chứng 5 thiền sắc giới, 4 thiền vô sắc. Tuệ: nương giới và định, phát sinh tuần tự các tuệ minh sát. Pháp trước làm nền cho pháp sau.
Trong sát-na Thánh đạo, Thánh quả, ba phần thành tựu cùng một lúc trong Bát Chánh đạo: chánh kiến, chánh tư duy (tuệ) · chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng (giới) · chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định (định).
Đây chính là điều Bài 1 mở đầu: giới, định, tuệ đối trị ba tầng phiền não (Bài 1).
Nghiệp là tác ý — và không có định mệnh
Cetanā — tác ý tâm sở. Đồng sinh với 12 bất thiện tâm hay các thiện tâm thì gọi là nghiệp; đồng sinh với quả tâm, duy tác tâm thì không gọi là nghiệp.
📘 Thuật ngữ: sách của Ngài Hộ-Pháp dịch cetanā là tác ý (tác ý tâm sở). Theo cách dịch quen dùng trong Vi Diệu Pháp, cetanā là tư (tư tâm sở), còn “tác ý” là manasikāra (tác ý tâm sở). Trang giữ chữ của sách.
Mỗi người tự chọn làm thiện hay ác. Nghiệp ấy là của riêng mình, được lưu giữ trong dòng tâm từ kiếp này sang kiếp khác, không mất.
Khi nghiệp có cơ hội cho quả thì phải nhận, không chọn được. Quả ấy còn gián tiếp ảnh hưởng đến người thân cận — như hai tích sau.
Chúng sinh trong 31 cõi, bốn loài sinh, nhiều không kể xiết. Nếu có định mệnh thật, thì ai có khả năng an bài số mệnh cho từng chúng sinh lớn nhỏ ấy? Sách kết luận: không có định mệnh — chỉ có nghiệp và quả của nghiệp.
Ngài Losakatissa — quả ác lan đến người gần
🍚Tích LosakaJātaka · Chú giải
Tiền kiếp. Thời Đức Phật Kassapa, một vị trụ trì chùa làng — có giới, tu thiền tuệ — thấy thí chủ cung kính một vị A-la-hán khách tăng thì ganh tỵ. Ông nói dối rằng khách tăng ngủ say, rồi đem bát cháo sữa pāyāsa thí chủ gửi về chôn xuống đống lửa. Vị khách tăng biết tâm ấy, lặng lẽ ra đi. Từ đó nhiều kiếp ông đói khổ, kiếp nào cũng bị xua đuổi, chỉ được ăn no một lần lúc sắp chết.
Kiếp chót. Ngày ông đầu thai, cả xóm 1.000 nhà dân chài đánh cá không được con nào. Chia đôi, chia đôi mãi, cuối cùng nhà ông bị đuổi đi. Năm 7 tuổi, cậu bé lượm từng hạt cơm người ta đổ bỏ — Ngài Sāriputta thương xót, cho xuất gia, đặt tên Losakatissa. Thí chủ bỏ vài vá cơm đã thấy bát như đầy; Ngài chưa từng được no, nhưng tu hành và chứng A-la-hán.
Bữa cuối. Biết đệ tử sắp viên tịch, Ngài Sāriputta dẫn đi khất thực — cả thành không ai để bát. Ngài tự đi lại, nhận rồi sai người mang về, người ấy quên mất. Cuối cùng Ngài vào cung, vua Pasenadi để đầy bát bốn thứ ngọt; Ngài Sāriputta đứng cầm bát cho Ngài Losakatissa dùng no — và ngay hôm ấy Ngài viên tịch Niết-bàn.
Ngài Sīvali — quả thiện lan đến người gần
Có một kiếp làm vua, Ngài vây hãm bốn cửa một kinh thành suốt 7 năm 7 tháng, rồi nghe lời mẹ đóng luôn các cửa nhỏ, dân trong thành khốn khổ 7 ngày. Quả còn dư: kiếp chót Ngài ở trong thai mẹ 7 năm 7 tháng, và 7 ngày khó sinh, mẹ con cùng chịu khổ. Đức Phật chúc: “Mong Suppavāsā an vui, không bệnh, sinh đứa con không bệnh” — liền sinh an toàn; tên Sīvali nghĩa là “mát mẻ”.
Giới là nền — chuỗi quả “pháp nhĩ như vậy”
Không cần cầu xin bình an: giữ giới trong sạch thì tâm tự không hối tiếc, tự hân hoan — mỗi khâu tự dẫn đến khâu sau. Giới là việc đầu tiên mình làm được ngay hôm nay.
Giới và phận sự của sa-di
Sa-di thành tựu khi giới tử đọc theo thầy tế độ lời quy y Tam Bảo bằng Pāḷi, đúng âm từng chữ, đến câu “Tatiyampi Saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmi” chấm dứt.
| Phần | Nội dung | Phạm thì sao |
|---|---|---|
| 10 giới | Như thập giới tại gia: 5 điều đầu (điều 3 là không hành dâm), không ăn phi thời, không múa hát, không trang sức, không giường cao, không nhận vàng bạc | — |
| 10 pháp hoại phẩm hạnh | Cố ý sát sinh, trộm cắp, hành dâm, nói dối, uống rượu; chê bai Phật, Pháp, Tăng; tà kiến; làm hại phẩm hạnh tỳ-khưu-ni | Mất phẩm hạnh sa-di; biết mình đã mất thì đến thầy xin thọ lại quy y Tam Bảo |
| 10 pháp hành phạt | Ăn phi thời, xem múa hát, trang sức, nằm giường cao, nhận vàng bạc; làm cho chư tỳ-khưu mất lợi lộc, chỗ ở; mắng nhiếc, chia rẽ tỳ-khưu… | Thầy cho hành phạt, rồi thọ lại quy y |
| 75 giới hành (sekhiya) | 7 nhóm: mặc y tròn đều · không cười lớn · không chống nạnh, trùm đầu · thọ thực cung kính · miếng cơm · không ăn rột rột · thuyết pháp đúng cách | Uy nghi của người xuất gia |
| 14 phận sự (vatta) | Tăng khách · chủ chùa · đi xa · tùy hỷ · nhà ăn · khất thực · ở rừng · chỗ ở · nhà tắm hơi · nhà vệ sinh · với thầy tế độ · thầy với đệ tử · với thầy dạy · thầy dạy với học trò | Cūḷavagga, Vattakhandhaka |
Sách nhấn mạnh: thực hành đầy đủ các phận sự thì giới mới đầy đủ; giới đầy đủ thì tâm thanh tịnh, có định; có định mới chứng Thánh đạo, Thánh quả.
Bốn vật dụng và giới tỳ-khưu
| Cách thọ dụng (Thanh tịnh đạo) | Của ai |
|---|---|
| Như kẻ trộm (theyya) | Người không có giới mà dùng vật cúng dường |
| Như người mắc nợ (iṇa) | Có giới mà dùng không quán xét |
| Như người thừa kế (dāyajja) | Ba bậc hữu học: Nhập lưu, Nhất lai, Bất lai — con thật của Đức Phật |
| Như người chủ (sāmi) | Bậc A-la-hán |
Quán xét lúc nhận (chỉ là tứ đại, người dùng cũng chỉ là ngũ uẩn vô ngã), lúc dùng, và nếu quên thì quán lại trước rạng đông — để không thành người “mắc nợ”.
Theo kinh: người thực hành tứ niệm xứ — “dù là chư thiên hay nhân loại đều được xem là tỳ-khưu”. Theo luật: được Tăng ít nhất 5 vị thật (ở xứ biên địa) làm lễ cụ túc tại sīmā, tụng một lần tuyên ngôn và ba lần thành sự ngôn.
Nặng: pārājika (4, mất phẩm hạnh) · saṅghādisesa (13, phải hành parivāsa, mānatta, abbhāna). Nhẹ: thullaccaya, pācittiya, pāṭidesanīya, dukkaṭa, dubbhāsita — sám hối được.
Bốn thanh tịnh giới của tỳ-khưu (pātimokkha, phòng hộ 6 căn, nuôi mạng thanh tịnh, quán xét vật dụng) đã giới thiệu ở Bài 1. Sách ghi: giới tại gia trình bày đầy đủ, còn giới xuất gia chỉ tóm tắt.
Bố thí cầu nguyện — và hương thơm của giới
Kinh Dānūpapatti (AN 8.35): người bố thí rồi nguyện sinh nhà giàu sang, hay một cõi trời, thì được như nguyện — với một điều kiện:
Chú giải Tăng Chi dạy nguyện hướng cao nhất: “Idaṃ me dānaṃ āsavakkhayāvahaṃ hotu” — “Phước bố thí này xin làm duyên đưa con đến diệt tận lậu hoặc.” Làm phước khác (giữ giới, hành thiền…) thì đọc “Idaṃ me puññaṃ…”.
🌸Trưởng lão SīlavaTrưởng lão kệ (Thag 12.1) · theo sách
Ngài là hoàng tử con vua Bimbisāra. Vua Ajātasattu tìm cách hại mà không được; Đức Phật dạy Ngài Moggallāna cho hoàng tử xuất gia, Ngài chứng A-la-hán. Vua sai lính đến giết — Ngài thuyết pháp, cả nhóm lính xin xuất gia. Ngài dạy họ về giới: giới là nền, là vũ khí diệt phiền não thô, đồ trang sức vô giá, áo giáp không cho rơi vào ác giới, chiếc cầu vượt bốn dòng nước xoáy…
Bản Theragāthā chưa có bản dịch của HT. Minh Châu trên SuttaCentral; phần trên tóm theo lời sách.
Pháp hành Giới — mười bài nhìn lại
| Bài | Nội dung chính | Một câu nhớ |
|---|---|---|
| 1 | Giới là gì: 3 virati, 5 saṃvara, nghĩa chữ sīla, các loại giới | Giới là nền của định và tuệ |
| 2 | Ngũ giới; giới sát sinh: 5 chi, nặng nhẹ, hỏi đáp | Tránh xa là tác ý trong thiện tâm |
| 3 | Giới trộm cắp (25 cách) và tà dâm (20 hạng) | Của người, người của người — không xâm phạm |
| 4 | Giới nói dối và giới rượu | Rượu mở cửa cho mọi ác nghiệp |
| 5 | Bốn tính chất: đứt, thủng, đốm, đứt lan; quả của từng giới | Giới như tấm vải — giữ cho lành lặn |
| 6 | Tích người phạm năm giới | Quả theo đến nhiều kiếp sau |
| 7 | Pháp an lành: Kurudhamma; người lỡ phạm vẫn quay về | Một người giữ giới, cả nước an lành |
| 8 | Ngũ giới phạm hạnh; bát giới Ājīvaṭṭhamaka | Giới phần của Bát Chánh đạo |
| 9 | Bát giới, cửu giới, thập giới uposatha | Một ngày đêm sống như A-la-hán |
| 10 | Nghiệp, giới là nền; giới sa-di, tỳ-khưu; hương giới | Hương giới bay ngược chiều gió |
Ba chủ đề đã đi qua: Tam Bảo — nơi nương tựa; Quy y — cách nương tựa; Giới — bước đi đầu tiên trên đường. Các quyển tiếp theo của bộ Nền-Tảng-Phật-Giáo sẽ nối tiếp ở các chủ đề sau.
Thẻ ghi nhớ, trắc nghiệm & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Bài tập · 52 câu, 6 dạng
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Ba pháp hành trong tam giới và trong siêu thế khác nhau thế nào?
Trong tam giới phải tuần tự: giới làm nền cho định, định làm nền cho tuệ. Trong sát-na Thánh đạo, Thánh quả, ba phần giới – định – tuệ thành tựu cùng lúc trong Bát Chánh đạo.
2Vì sao sách cho rằng không có định mệnh?
Chúng sinh trong 31 cõi, bốn loài vô số kể; không ai có khả năng an bài số mệnh cho từng chúng sinh. Chỉ có nghiệp và quả của nghiệp: mình chủ động tạo nghiệp, bị động nhận quả.
3Hai tích Losakatissa và Sīvali cho thấy điều gì về quả của nghiệp?
Quả của nghiệp không chỉ đến với chủ nhân mà còn gián tiếp ảnh hưởng người thân cận: Losaka làm cả xóm đánh cá không được; Sīvali làm mẹ nhận lễ vật, chư Tăng đi cùng không thiếu vật dụng.
4Kể chuỗi quả từ thiện giới đến giải thoát tri kiến (AN 10.1).
Thiện giới → không hối tiếc → hân hoan → hoan hỷ → khinh an → an lạc → định → như thật tri kiến → nhàm chán, ly tham → giải thoát tri kiến.
5Bốn cách thọ dụng vật dụng là gì? Vì sao tỳ-khưu có giới vẫn có thể là người “mắc nợ”?
Như kẻ trộm (không giới), như người mắc nợ (có giới mà không quán xét), như người thừa kế (ba bậc hữu học), như người chủ (A-la-hán). Có giới mà dùng vật cúng dường không quán xét thì vẫn như mắc nợ.
Tài liệu tham khảo
- Tỳ-khưu Hộ-Pháp, Nền-Tảng-Phật-Giáo, Quyển III: Pháp-Hành Giới — Ba pháp hành trong Phật giáo; Nghiệp và quả của nghiệp (tích Losakatissa, Sīvali; định mệnh; pháp hành giới làm nền tảng); Phần II: Giới của bậc xuất gia (sa-di, bốn vật dụng, tỳ-khưu); Bố thí cầu nguyện; Đoạn kết (Trưởng lão Sīlava).
- Kinh điển: AN 6.63; AN 5.57; SN 11.10; AN 1.207; Ud 2.8 (Suppavāsā); AN 10.1; AN 10.2; MN 2; AN 8.35; Thag 12.1; Pháp Cú 54. Luật: Cūḷavagga (Vattakhandhaka).
- Chú giải: Losakajātaka; tích Khadiravaniya-Revata (nghiệp xưa của Ngài Sīvali); Visuddhimagga (bốn cách thọ dụng).
- Bản dịch HT. Thích Minh Châu: SuttaCentral (các bộ Nikāya) và budsas.org (Pháp Cú).
Ghi chú: sách nêu thời gian thai kỳ của Ngài Sīvali là “7 năm 7 tháng và 7 ngày” ở một chỗ và “7 năm và 7 ngày” ở chỗ khác; ở đây theo đoạn giải về nghiệp xưa. Lời chúc của Đức Phật cho bà Suppavāsā (Ud 2.8) chưa có bản dịch HT. Minh Châu trên SuttaCentral nên được diễn ý.